จิต 101/3 ว่าด้วยประเภทของประสบการณ์ (ตอนแรก)

จิต 101/3: ประเภทของประสบการณ์

ปรับปรุงจาก SOSC 14100: Mind 1/3 : Categories of Experience lectured by Henly

ในสองครั้งที่ผ่านมา เราได้เห็นแล้วว่า

สิ่งที่เราได้รับมาจากโลกภายนอก

ได้ถูกบริบทรอบข้าง และความเป็นตัวเรา บิดเบือนไป

ไม่เว้นแม้กระทั่งสิ่งที่เราคิดว่าพื้นฐานที่สุด

นั่นคือ ต้นทางประสาทสัมผัสของเรา

(นี่ไม่ได้หมายความว่า ตาของเราไม่ดี แต่ว่าอย่างไรเสีย

มิติที่เห็นด้วยตา ก็เป็นเพียงการตีความขึ้นมาเท่านั้น)

ครั้งนี้เราจะก้าวต่อไปอีกขั้น นั่นคือ 

เมื่อเราเห็นภาพหรือเสียง

หรือสัมผัสใด ๆ

เราเริ่มจะบอกว่ามันคือภาพหรือเสียงของอะไร

นั่นนำไปสู่กระบวนการที่เรียกว่า การแบ่งประเภท (Categorization)

โดยที่คำว่า การแบ่ง ย่อมหนีไม่พ้นคำว่า หลัก (Concept) ของแต่ละประเภท

ยกตัวอย่างเช่น ตอนนี้มีสิ่งสิ่งหนึ่งอยู่ตรงหน้าเรา

เราจะแบ่งประเภทว่า มันเป็นพืช สัตว์ หรือสิ่งของ

เราก็ต้องรู้ว่า การอยู่ในกลุ่ม พืช ได้ต้องมีสมบัติอย่างไร

สัตว์ ต้องมีสมบัติอย่างไร เป็นต้น

ถึงตรงนี้ เราอาจคิดว่า กระบวนการเช่นนี้ย่อมไม่ถูกบิดเบือน

ตราบใดที่เรานิยามหลักให้ชัดเจน การแบ่งประเภทย่อมไม่มีทางผิดเพี้ยน

เช่นเดียวกับที่เรานิยามเลขคู่ แยกออกจากเลขคี่ได้

แต่เราจะสามารถทำเช่นนั้นได้เสมออย่างนั้นหรือ

มาลองตัวอย่างนี้กัน (จากบทความของ Ziff)

หากหลักทุกหลักที่เราตั้งขึ้น

เพื่อนิยามความหมาย

หรือแบ่งกลุ่มนั้นชัดเจน ไม่แปรเปลี่ยน ไม่บิดเบือน

และสมบูรณ์ในตัวเอง

"A Cheetah can outran a man"

ประโยคนี้แปลว่าอะไร

ถ้าเราเอาประโยคนี้ไปเปิดพจนานุกรม เราจะแปลมันได้ว่า

"เสือชีตาตัวหนึ่งสามารถวิ่งเร็วกว่าชายคนหนึ่ง"

ประโยคนี้หมายความว่าอย่างไรกันแน่

เสือชีตาตัวนั้นวิ่งเร็วกว่าผู้หญิงไหม

มีแค่เสือชีตาตัวเดียวหรือเปล่าที่่วิ่งเร็วกว่าชายคนนั้น

แล้วเสือตัวนั้นวิ่งเร็วกว่าชายคนอื่นหรือเปล่า

แล้วเสือชีตาตัวหนึ่งตัวนั้นเป็นเสือชีตาตัวไหน

มันเกิดวิ่งทะยานขณะล่า หรือว่ามันแค่วิ่งเหยาะ ๆ ก็แซงชายคนหนึ่งคนนั้นแล้ว

หรือชายคนนั้นกำลังขาเจ็บ เป็นคนพิการ เสือชีตาตัวหนึ่งตัวนั้นเลยวิ่งเร็วกว่า

ฯลฯ

เราอาจจะหัวเราะกับความคิดสุดเฟื่องของ Ziff

เพราะว่าประโยคที่เห็นความหมายมันทั่วไปกว่านั้น

แต่ทำไมเราถึงรู้ว่ามันมีความหมายเช่นนั้น ทั้ง ๆ ที่ไม่มีหลักข้อใดเลย

ที่ว่า หากเราคำว่า A, cheetah, can, outran และ man มารวมกัน

แล้วจะมีความหมายเดียวดังที่เราเข้าใจ

(แต่เหมือนว่าเราจะเข้าใจแค่ไม่กี่ความหมายเท่านั้น)

ดังนั้น เพียงแค่หลักที่เราตั้งขึ้น

ไม่อาจใช้แบ่งประเภทประสบการณ์ทุกอย่างของเราได้ 

ตรรกะ เหตุผล นิยาม เป็นแกนของการทำความเข้าใจโลก

แต่บางครั้ง การเอาของเหล่านี้มาใช้

แม้จะแค่เอามาบอกว่าสิ่งที่เรารับรู้คืออะไร

มันก็ไม่ได้สมบูรณ์แบบเสียแล้ว

ลองดูเล่น ๆ หานิยามคำว่า หมา หรือ สุนัข ขึ้นมา

แล้วลองดูสิว่า สิ่งต่อไปนี้ยังเป็นหมาอยู่หรือเปล่า

หมาตายแล้ว หมาสามขา หมาตาบอด หมาที่ไม่เห่าตลอดชีวิต ฯลฯ

แค่คำไม่กี่คำที่เราบอกว่าเป็น "หลัก" ของหมา

คงไม่พอแล้วที่จะทำให้เราเข้าใจ "หมา" จริง ๆ 

ติดตามตอนจบในโอกาสหน้า