จิต 101/3 ว่าด้วยประเภทของประสบการณ์ (ตอนจบ)

ประสบการณ์ที่เรารับรู้

ถูกจัดเรียงให้สามารถเข้าใจได้

ผ่านการแบ่งประเภท

และการแบ่งประเภท ต้องใช้หลักในการแบ่ง
แต่แล้ว หลักที่เราคิดว่าชัดเจน สมบูรณ์ในตัวเอง

กลับไม่ได้มีอยู่จริงเสมอไป

มันอาจจะฟังดูแปลก (โดยเฉพาะสำหรับนักคณิตศาสตร์)

ว่าเราไม่สามารถนิยามอะไรได้สมบูรณ์แบบ

แต่ในโลกที่เราใช้ประสาทสัมผัสรับรู้อยู่นั้น

ทุกสิ่งสามารถถูกบิดเบือนได้ทั้งจากความเป็นตัวเรา และบริบทรอบข้าง

ลองคิดดูว่า หากความคิดมนุษย์เรานั้น

ปราศจากการบิดเบือนใด ๆ

แล้วเราจะต่างอะไรจากคอมพิวเตอร์

(ดังนั้น คุณไม่ต้องเสียใจที่คุณไม่ได้สมบูรณ์แบบ
เพราะการที่คุณไม่ได้สมบูรณ์แบบ ทำให้คุณเป็นมนุษย์ "สมบูรณ์แบบ" แล้ว)

เมื่อหลักในการแบ่งประเภทไม่สมบูรณ์แบบ

การแบ่งประเภทสิ่งต่าง ๆ ก็ย่อมถูกรบกวนไปด้วย

ตามแนวคิดดั้งเดิม หากเราใช้หลักชัดเจนในการแบ่งประเภทของเป็นกลุ่ม

สมาชิกในแต่ละกลุ่มต้องมีอะไรบางอย่างร่วมกัน

แต่นอกเหนือไปกว่านั้น สมาชิกแต่ละตัวไม่ควรมีอะไรเด่นกว่าอะไร

ถ้าอย่างนั้้น หากเราจัดรูปต่อไปนี้อยู่ในกลุ่ม ๆ เดียวกัน

คุณคิดว่ารูปไหนเป็น "ผู้นำ" กลุ่มหรือเปล่า

เมื่อมองอย่างผิวเผิน คุณคงจะบอกว่า กลุ่มกลุ่มนี้ คือ กลุ่มของ "ปลา"

อันที่จริงแล้ว ตามนิยาม "โลมา" รูปขวาบน ไม่ใช่ปลา เพราะโลมาเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

ดังนั้น เราอาจจะขยายความกลุ่ม ๆ นี้ คือ กลุ่มของ "ปลาและสัตว์ที่ดูเหมือนปลา"

ทีนี้ คุณคิดว่า ในกลุ่มนี้มีผู้นำหรือไม่ มีรูปใดที่่ดูเข้ากลุ่มมากกว่ารูปอื่น ๆ หรือเปล่า

จากการสำรวจโดยใช้แบบสอบถาม จัดอันดับปลาชนิดต่าง ๆ ว่าปลาใดดูเป็น "ปลา" มากที่สุด

ปรากฏว่า ฉลาม (ซ้ายล่าง) ถูกจัดอันดับ ให้มีความเป็นปลา มากกว่า ปลาไหล (กลางบน)

ทั้ง ๆ ที่ทั้งคู่ไม่ควรมีความเป็นปลาต่างกัน

ทฤษฎีหนึ่งที่ถูกนำมาใช้อธิบายเรื่องดังกล่าว

เรียกว่า Prototype Theory

ซึ่งเราเคยพูดถึงไปแล้ว

ปลาในความคิดของเรา ไม่ได้ถูกครอบด้วยนิยามชัดเจน

แต่เป็นองค์ประกอบ (features) ที่นำประกอบรวมกัน

ปรับเปลี่ยนสร้างสรรค์ในความคิด

ถึงแม้เราจะไม่เคยเห็นเจ้าปลาในความคิดของเราเลยสักครั้ง

แต่มันเป็นสิ่งที่เราใช้เทียบ และตัดสินว่า อะไรใช่ปลา อะไรไม่ใช่ปลา

แล้วปลาในความคิดของเรามาจากไหน

ยิ่งเจอปลาบ่อยขึั้น ยิ่งเจอปลาหลายประเภทขึ้น ปลาในความคิดของเรา

จะมีวิวัฒนาการขึ้นได้หรือไม่

หากคุณคิดว่าใช่ แม้แต่กับสิ่งที่เป็นของจับต้องได้อย่างปลา

แล้วของที่จับต้องไม่ได้ เช่น ความดี ความยุติธรรม ล่ะ

เมื่อรู้เช่นนี้แล้ว คุณจะแน่ใจได้อย่างไรว่า

สิ่งที่คุณคิด กับสิ่งที่คนอื่นคิด แม้กระทั่งแค่นิยามของคำ ๆ เดียวกัน

จะเหมือนกัน

ส่งท้ายด้วยเรื่องของ Agnosia

ในชีวิตปกติของเรา มันไม่ยากนักที่จะบอกว่านี่คือคน สัตว์ หรือสิ่งของ

แต่สำหรับบางคน การระบุสิ่งเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องง่ายเลย

(มีกรณีศึกษากรณีหนึ่ง ที่คนไข้เข้าไปจับหัวภรรยายกขึ้นเพราะคิดว่า

เป็นหมวกของตน)

บางคนสามารถจับภาพกว้างได้ แต่จับรายละเอียดไม่ได้

บางคนรู้ว่าคำว่า แมว เขียนว่าอะไร แต่เมื่อเห็นคำว่า แมว กลับอ่านไม่ออก

ลองดูวิดีโอนี้ แล้วคิดดูว่า

แต่ละก้าวของความคิดนั้น มีความสำคัญมากแค่ไหน